Bộ Y tế hướng dẫn phòng ngừa rối loạn tâm thần: Phát hiện sớm để bảo vệ sức khỏe tinh thần

Rối loạn tâm thần đang trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng quan tâm khi ngày càng nhiều người phải đối mặt với áp lực từ công việc, học tập và cuộc sống. Nhằm tăng cường dự phòng, phát hiện sớm và quản lý hiệu quả người có nguy cơ cũng như người mắc rối loạn tâm thần ngay từ tuyến y tế cơ sở, Bộ Y tế vừa ban hành Hướng dẫn dự phòng mắc rối loạn tâm thần và quản lý, chăm sóc y tế, xã hội cho người mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng.

Hướng dẫn do PGS.TS Nguyễn Thị Liên Hương, Thứ trưởng Bộ Y tế ký ban hành, là cơ sở để các địa phương thống nhất triển khai các hoạt động sàng lọc, tư vấn, quản lý và chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người dân, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm gánh nặng bệnh tật.

Theo Bộ Y tế, rối loạn tâm thần có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Bên cạnh yếu tố di truyền và sinh học, nhiều yếu tố trong cuộc sống hằng ngày cũng làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh. Những người có tiền sử gia đình mắc rối loạn tâm thần, từng gặp bất lợi trong thai kỳ hoặc khi sinh, bị chấn thương sọ não, mắc bệnh lý thần kinh hoặc các bệnh mạn tính ảnh hưởng đến hoạt động của não đều có nguy cơ cao hơn.

Ngoài ra, các yếu tố tâm lý như căng thẳng kéo dài, áp lực học tập và công việc, mất người thân, khó kiểm soát cảm xúc, lo âu hoặc mặc cảm trong thời gian dài cũng có thể dẫn đến các vấn đề về sức khỏe tâm thần. Người cao tuổi, người sống một mình, người có hoàn cảnh khó khăn hoặc thường xuyên chịu áp lực trong cuộc sống cũng là những đối tượng cần được quan tâm.

Bộ Y tế cũng chỉ rõ nhiều yếu tố xã hội có thể làm gia tăng nguy cơ rối loạn tâm thần như nghèo đói, thất nghiệp, bạo lực gia đình, bạo lực học đường, cô lập xã hội hoặc áp lực kéo dài tại nơi làm việc. Bên cạnh đó, lạm dụng rượu, bia, thuốc lá, ma túy, ít vận động và thường xuyên tiếp xúc với các thông tin tiêu cực trên mạng xã hội cũng ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe tinh thần.

Để phòng ngừa rối loạn tâm thần, Bộ Y tế khuyến cáo người dân xây dựng lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc và đúng giờ; thanh thiếu niên và người trưởng thành nên ngủ từ 7–9 giờ mỗi ngày, hạn chế thức khuya. Mỗi người cũng cần duy trì hoạt động thể lực thường xuyên với ít nhất 150–300 phút vận động cường độ vừa hoặc 75 phút vận động cường độ mạnh mỗi tuần, kết hợp chế độ dinh dưỡng hợp lý theo hướng dẫn của ngành y tế.

Bên cạnh đó, việc hạn chế sử dụng rượu, bia, thuốc lá và các chất gây nghiện là giải pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe tâm thần. Người dân cũng cần chủ động học cách quản lý căng thẳng, cân bằng giữa học tập, làm việc và nghỉ ngơi; dành thời gian tham gia các hoạt động thể thao, văn hóa, giải trí lành mạnh; đồng thời rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề, kiểm soát cảm xúc, giao tiếp và thích ứng với những thay đổi trong cuộc sống.

Một điểm đáng chú ý trong hướng dẫn lần này là Bộ Y tế đưa ra quy trình 5 bước nhằm phát hiện sớm người có nguy cơ mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng. Việc sàng lọc sẽ được thực hiện thông qua khám sức khỏe định kỳ, khám sức khỏe đầu năm học, khám bệnh nghề nghiệp hoặc trong quá trình khám, chữa bệnh. Quy trình bao gồm sàng lọc ban đầu bằng bộ câu hỏi, phân loại nguy cơ, thực hiện các trắc nghiệm tâm lý phù hợp, đánh giá lại mức độ nguy cơ và triển khai các biện pháp can thiệp tương ứng.

Đối với những trường hợp có dấu hiệu cấp cứu như có ý nghĩ tự sát, hành vi kích động hoặc có nguy cơ gây hại cho bản thân và người khác, cán bộ y tế sẽ ưu tiên bảo đảm an toàn và chuyển đến cơ sở chuyên khoa để điều trị ngay. Người có nguy cơ cao sẽ được tư vấn thay đổi hành vi, hỗ trợ tâm lý, lập hồ sơ theo dõi và chuyển tuyến khi cần thiết; trong khi người có nguy cơ thấp sẽ tiếp tục được truyền thông, giáo dục sức khỏe và theo dõi tại cộng đồng.

Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, trạm y tế xã, phường sẽ đóng vai trò nòng cốt trong việc lập hồ sơ quản lý, theo dõi người có nguy cơ và người mắc rối loạn tâm thần; đồng thời phối hợp với gia đình, nhà trường, nơi làm việc và chính quyền địa phương để hỗ trợ người bệnh hòa nhập cộng đồng, giảm kỳ thị và bảo đảm được tiếp cận các dịch vụ y tế, xã hội phù hợp.

Việc chủ động nhận biết các yếu tố nguy cơ, chăm sóc sức khỏe tinh thần ngay từ sớm và tìm đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu bất thường sẽ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, hạn chế các biến chứng và góp phần xây dựng một cộng đồng khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần./.