Sức khỏe tâm thần trẻ vị thành niên: Vết thương thật từ “thế giới ảo”
Sức khỏe tinh thần của trẻ em và thanh thiếu niên đang trở thành vấn đề đáng báo động trên toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), cứ 7 trẻ thì có ít nhất 1 em (khoảng 10% đến 20%) đang sống chung với các vấn đề tâm lý. Tuy nhiên, con số thực tế có thể còn cao hơn nhiều do không ít trường hợp chưa từng được phát hiện hay chăm sóc y tế bởi rào cản từ sự kỳ thị và định kiến xã hội.
Các dữ liệu chuyên môn cho thấy, tỷ lệ trầm cảm ở trẻ vị thành niên hiện ở mức 12%, lo âu 9%, tăng động giảm chú ý (ADHD) từ 6–9% và rối loạn phổ tự kỷ 1,5%. Đáng chú ý, nhóm trẻ có sự khác biệt về nhận thức giới tính hoặc đang gặp khó khăn trong việc xác định giới tính của bản thân là nhóm chịu áp lực tâm lý nặng nề nhất. Sự kỳ thị từ môi trường xung quanh và học đường khiến các tổn thương này khó được nhận biết và hỗ trợ kịp thời.
Bên cạnh các áp lực truyền thống, việc dành quá nhiều thời gian trên mạng xã hội đang âm thầm đẩy cuộc khủng hoảng tinh thần ở lứa tuổi học đường lên mức báo động. Theo các khảo sát thực tế, trẻ vị thành niên sử dụng mạng xã hội trên 2 giờ mỗi ngày có nguy cơ gặp tổn thương tinh thần cao gấp đôi so với nhóm ít sử dụng (65,7% so với 28,6%). Môi trường mạng khiến trẻ dễ so sánh vóc dáng với những hình mẫu hoàn hảo trên màn hình — tác nhân hàng đầu dẫn đến các rối loạn hành vi ăn uống nghiêm trọng. Đáng lo ngại, chứng chán ăn do áp lực tâm lý có tỷ lệ tử vong cao gấp 6 lần so với người cùng lứa tuổi. Trong đó, khoảng 1/4 số ca tử vong xuất phát từ hành vi tự sát do những căng thẳng tinh thần không được giải tỏa kịp thời.
Không dừng lại ở đó, mạng xã hội còn là nơi bùng phát nạn bắt nạt trực tuyến (cyberbullying), làm tăng nguy cơ tự làm tổn thương bản thân ở nạn nhân lên 2,62 lần. Cùng với thói quen thức khuya lướt điện thoại gây mất ngủ kéo dài, khả năng làm chủ cảm xúc của trẻ bị suy giảm nghiêm trọng, đẩy các em vào trạng thái cô độc và bế tắc mà người lớn khó phát hiện.
Để bảo vệ sức khỏe tinh thần của trẻ trong kỷ nguyên số, việc ngăn ngừa những tác động tiêu cực không thể chỉ dựa vào sự tự giác của trẻ mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội.
Các chuyên gia khuyến nghị phụ huynh nên đồng hành cùng con xây dựng quy tắc sử dụng thiết bị hợp lý: giới hạn thời gian dùng mạng xã hội dưới 2 giờ mỗi ngày và tuyệt đối không sử dụng điện thoại trước khi đi ngủ. Việc lắng nghe, thấu hiểu và theo dõi những thay đổi dù là nhỏ trong sinh hoạt, cảm xúc của con sẽ giúp cha mẹ kịp thời can thiệp khi trẻ gặp khủng hoảng.
Về phía nhà trường, cần tạo dựng môi trường học đường an toàn, chủ động triển khai các hoạt động tư vấn tâm lý và duy trì kênh kết nối thường xuyên với phụ huynh để phát hiện sớm các dấu hiệu trẻ bị cô lập hay bắt nạt. Đồng thời, các cơ quan quản lý và các nền tảng mạng xã hội cũng cần nâng cao trách nhiệm trong việc kiểm duyệt nội dung, thắt chặt các yếu tố độc hại đối với người dùng nhỏ tuổi, hướng tới mục tiêu chăm sóc và bảo vệ trẻ phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần.
Hồng Nhung T.H
(Tổng hợp dựa trên tạp chí APJPH – Hiệp hội Các Hàn lâm viện Y tế Công cộng Khu vực Châu Á – Thái Bình Dương (APACPH))
