Những “cánh tay nối dài” trong cộng đồng – Vai trò của các nhóm CBO trong hành trình đẩy lùi HIV/AIDS tại Hưng Yên

Trong chiến lược phòng, chống HIV/AIDS toàn diện, bên cạnh những nỗ lực nòng cốt của ngành Y tế trong việc triển khai hệ thống dịch vụ dự phòng, xét nghiệm khẳng định, điều trị chất lượng cao và chăm sóc người nhiễm, sự tham gia tích cực của cộng đồng ngày càng khẳng định vai trò then chốt. Thực tiễn đã chứng minh, đây chính là yếu tố quyết định đến mức độ bao phủ và tính bền vững của các chương trình can thiệp. Tại Hưng Yên, các nhóm đồng đẳng và tổ chức dựa vào cộng đồng (Community-Based Organizations – CBO) đang từng ngày âm thầm thực hiện sứ mệnh đặc biệt: đưa dịch vụ y tế đến gần hơn với những quần thể có hành vi nguy cơ cao, những người còn chịu ảnh hưởng bởi rào cản tâm lý xã hội và khó tiếp cận với hệ thống y tế công.

Không chỉ đơn thuần làm nhiệm vụ truyền tải thông tin, các thành viên CBO còn đóng vai trò là những người bạn đồng hành, kết nối và xây dựng mạng lưới niềm tin vững chắc trong cộng đồng. Nhờ nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo chuyên môn sâu sắc từ Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh Hưng Yên cùng sự đồng hành, kết nối nguồn lực từ Trung tâm Hỗ trợ Sáng kiến Phát triển Cộng đồng (SCDI), mạng lưới CBO địa phương đã đóng góp trực tiếp vào việc mở rộng diện bao phủ của các hoạt động dự phòng, tăng tỷ lệ phát hiện sớm ca nhiễm mới và hỗ trợ người bệnh kết nối nhanh chóng với phác đồ điều trị ARV. Sự hiện diện của mô hình CBO đã kiến tạo nên một phương thức tiếp cận nhân văn, thân thiện, nơi khách hàng có thể thoải mái chia sẻ các vấn đề sức khỏe tình dục nhạy cảm mà không phải lo ngại sự phán xét hay kỳ thị.

SCDI là tổ chức khoa học và công nghệ hoạt động không vì lợi nhuận, được thành lập bởi Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, mang mục tiêu thúc đẩy hòa nhập xã hội, bảo vệ quyền lợi nhóm yếu thế và nâng cao năng lực nội tại cho cộng đồng. Trong chương trình phòng, chống HIV/AIDS, SCDI đã phối hợp chặt chẽ với ngành Y tế tổ chức nhiều khóa đào tạo, nâng cao năng lực quản lý và tiếp cận thực địa cho các nhóm đồng đẳng. Hiện nay, Hưng Yên đang duy trì hoạt động hiệu quả của 04 nhóm CBO tiêu biểu bao gồm: Hạnh Phúc, Đồng Cảm, Irainbow và Dreamteam. Mạng lưới này tập trung tiếp cận toàn diện các nhóm đích trọng điểm bao gồm: nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM), phụ nữ bán dâm (PNMD) và người nghiện chích ma túy (NCMT).

Điểm đặc biệt của các CBO chính là sự am hiểu sâu sắc về đặc điểm tâm lý, hành vi của nhóm đích từ chính những người trong cuộc. Các đồng đẳng viên vốn là thành viên hoặc có mối liên kết chặt chẽ với cộng đồng của họ, do đó dễ dàng thấu hiểu những khó khăn, rào cản và kỳ vọng của khách hàng. Sự đồng cảm chân thành này giúp họ vượt qua định kiến để xây dựng lòng tin – chìa khóa cốt lõi trong công tác can thiệp HIV. Khi một người có hành vi nguy cơ nhận được sự tư vấn, chia sẻ từ một người có cùng hoàn cảnh hoặc thấu cảm sâu sắc, khoảng cách giữa họ và dịch vụ y tế chuyên môn sẽ được thu hẹp tối đa, mở ra cơ hội tiếp cận sớm với các biện pháp bảo vệ sức khỏe.

Một trong những đóng góp nổi bật nhất của mạng lưới CBO tại Hưng Yên thời gian qua là tính đa dạng và hiệu quả trong hoạt động truyền thông, tư vấn thay đổi hành vi và kết nối dịch vụ y tế. Bằng việc linh hoạt kết hợp giữa phương thức truyền thống như gặp gỡ trực tiếp tại thực địa, tư vấn cá nhân, thảo luận nhóm nhỏ với các hình thức truyền thông trực tuyến hiện đại trên mạng xã hội, các đồng đẳng viên đã cung cấp nguồn kiến thức khoa học, chuẩn xác về HIV/AIDS. Từ đó, khuyến khích các đối tượng có nguy cơ chủ động thực hiện xét nghiệm tầm soát định kỳ.

Đặc biệt, trước thực trạng nhiều khách hàng vẫn còn tâm lý e ngại việc đến trực tiếp các cơ sở y tế tập trung, các nhóm CBO đã trở thành cầu nối thúc đẩy mạnh mẽ chương trình tự xét nghiệm HIV tại nhà thông qua nền tảng số tuxetnghiem.vn. Khách hàng được hướng dẫn đăng ký nhận sinh phẩm tự xét nghiệm miễn phí một cách bảo mật, tiện lợi. Đối với các trường hợp có hành vi nguy cơ cao hoặc có kết quả tự xét nghiệm nghi ngờ phản ứng, các đồng đẳng viên sẽ ngay lập tức thực hiện quy trình hỗ trợ tâm lý, trực tiếp tháp tùng khách hàng đến CDC tỉnh Hưng Yên hoặc các cơ sở y tế có thẩm quyền để làm xét nghiệm khẳng định. Quy trình đồng hành khép kín này giúp giải tỏa áp lực tinh thần cho khách hàng, đảm bảo những người có kết quả khẳng định dương tính được đưa vào điều trị ARV ngay trong thời gian vàng, giúp duy trì sức khỏe ổn định và giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm ra cộng đồng.

Bên cạnh mảng dịch vụ xét nghiệm, công tác can thiệp giảm tác hại cũng được các CBO triển khai đồng bộ qua việc cấp phát các vật phẩm cơ học như bao cao su, chất bôi trơn sạch và bơm kim tiêm vô trùng. Đồng thời, các nhóm cũng tích cực tư vấn và chuyển gửi khách hàng có nhu cầu sử dụng dịch vụ điều trị dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP), tạo nên một hàng rào bảo vệ vững chắc cho nhóm chưa nhiễm. Đối với những người đã nhiễm HIV và đang điều trị, các đồng đẳng viên tiếp tục là điểm tựa tinh thần kiên cố, hỗ trợ họ tuân thủ điều trị ARV đúng liều, đúng giờ, nhắc lịch xét nghiệm tải lượng vi rút định kỳ và giúp họ tái hòa nhập cuộc sống một cách tự tin. 

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu quan trọng, hoạt động của các nhóm CBO tại Hưng Yên vẫn phải đối mặt với không ít thách thức lớn. Định kiến và sự kỳ thị từ xã hội đối với các nhóm đối tượng đích vẫn còn tồn tại; biến động về nhân sự đồng đẳng viên và sự dịch chuyển phương thức hoạt động của các nhóm nguy cơ cao trên không gian mạng gây khó khăn cho việc tiếp cận thực địa; ngoài ra, nguồn kinh phí và nguồn lực tài chính bền vững để duy trì hoạt động thường xuyên của các nhóm vẫn còn phụ thuộc nhiều vào các dự án quốc tế. Bối cảnh này đòi hỏi cần có một cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ hơn nữa giữa ngành Y tế, chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội nhằm củng cố, thể chế hóa và phát huy tối đa tiềm năng của mạng lưới dựa vào cộng đồng.

Có thể khẳng định, các nhóm CBO chính là những “cánh tay nối dài” không thể thiếu của ngành Y tế trong cuộc chiến đẩy lùi đại dịch HIV/AIDS tại Hưng Yên. Bằng sự tận tâm, thấu hiểu sâu sắc và tinh thần trách nhiệm cao với cộng đồng, các đồng đẳng viên đã biến những dịch vụ y tế chuyên sâu tưởng chừng như xa lạ, khó tiếp cận trở nên gần gũi, thân thiện hơn với người dân. Thành công của công tác phòng, chống HIV/AIDS không chỉ được định lượng đơn thuần bằng số ca xét nghiệm hay số người tham gia điều trị, mà sâu xa hơn, nó được minh chứng bằng việc nhận thức của toàn xã hội về HIV đã thay đổi theo hướng tích cực, sự kỳ thị được giảm thiểu và mỗi cá nhân trong cộng đồng đều biết cách chủ động bảo vệ sức khỏe cho bản thân và xã hội.