Công ước ICCPR và hành trình hơn 40 năm nỗ lực bảo đảm quyền dân sự, chính trị tại Việt Nam
Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR) là một trong những văn kiện pháp lý quan trọng bậc nhất của Liên hợp quốc về quyền con người. Được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua vào năm 1966 và chính thức có hiệu lực từ năm 1976, Công ước này đóng vai trò cụ thể hóa các nguyên tắc của Tuyên ngôn thế giới về quyền con người năm 1948. Mục tiêu cốt lõi của ICCPR là xác lập nghĩa vụ của các quốc gia trong việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm các quyền tự do căn bản của mọi cá nhân mà không có bất kỳ sự phân biệt đối xử nào.
Việt Nam chính thức gia nhập Công ước ICCPR vào ngày 24/9/1982. Đây là một dấu mốc lịch sử quan trọng, khẳng định mạnh mẽ cam kết của Nhà nước Việt Nam trong việc thực hiện các chuẩn mực quốc tế về quyền con người. Việc gia nhập này không chỉ tạo nền tảng vững chắc để tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật trong nước mà còn thiết lập cơ chế thực thi quyền con người ngày càng minh bạch và hiệu quả hơn.
Hệ thống quyền lợi được ghi nhận trong ICCPR bao gồm 17 quyền dân sự và 2 quyền chính trị cơ bản, tạo nên một "bản đồ" bảo vệ con người toàn diện. Các quyền dân sự bao gồm quyền bình đẳng và không bị phân biệt đối xử; quyền sống; quyền không bị tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục; quyền không bị nô lệ, nô dịch, lao động cưỡng bức; quyền tự do và an toàn thân thể; quyền được đối xử nhân đạo khi bị tước tự do; quyền tự do đi lại, cư trú, xuất cảnh và hồi hương; quyền được xét xử công bằng; quyền không bị kết án vì hành vi không phải là tội phạm tại thời điểm thực hiện; quyền được pháp luật công nhận tư cách con người; quyền được bảo vệ đời sống riêng tư, danh dự, nhân phẩm, thư tín và chỗ ở; quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng, tôn giáo; quyền tự do ngôn luận, biểu đạt và tiếp cận thông tin; quyền hội họp hòa bình; quyền lập hội; quyền kết hôn, lập gia đình và được bảo vệ gia đình, trẻ em; quyền của các nhóm thiểu số về văn hóa, ngôn ngữ, tôn giáo. Hai quyền chính trị quan trọng là quyền dân tộc tự quyết và quyền tham gia quản lý nhà nước, xã hội, quyền bầu cử, ứng cử và tiếp cận bình đẳng các chức vụ công.
Tại Việt Nam, tinh thần và nội dung của Công ước ICCPR đã được thể chế hóa sâu sắc trong Hiến pháp năm 2013 và hàng loạt văn bản luật quan trọng như Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Luật Tiếp cận thông tin, Luật Bình đẳng giới, Luật Quốc tịch, Luật Trẻ em, Luật Việc làm, Luật Hôn nhân và gia đình, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo cùng nhiều quy định pháp luật khác. Hiến pháp năm 2013 khẳng định quyền con người, quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm; mọi người đều bình đẳng trước pháp luật; có quyền sống, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, đời sống riêng tư, tự do đi lại, tự do tín ngưỡng, tôn giáo, tự do ngôn luận, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, bầu cử, ứng cử và tham gia quản lý nhà nước, xã hội.
Cùng với tiến trình hoàn thiện luật pháp, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong việc bảo vệ các nhóm yếu thế. Hệ thống quy định về phòng, chống bạo lực tại nơi làm việc, bạo lực giới và bạo lực gia đình ngày càng được siết chặt, phù hợp với tinh thần nhân văn của các công ước quốc tế. Đặc biệt, việc tăng cường trách nhiệm và đạo đức công vụ của cán bộ, công chức trong thi hành nhiệm vụ đã góp phần ngăn ngừa hiệu quả các hành vi xâm phạm lợi ích hợp pháp của công dân, xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật.
Sau hơn 40 năm gia nhập ICCPR, nỗ lực của Việt Nam đã mang lại những thay đổi thực chất: quyền làm chủ của nhân dân được phát huy tối đa, quyền bình đẳng giới và tự do tín ngưỡng được bảo đảm ngày càng tốt hơn. Những thành tựu này không chỉ khẳng định uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế mà còn là nền tảng để xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Việc đẩy mạnh tuyên truyền về Công ước ICCPR hiện nay chính là chìa khóa để nâng cao nhận thức, bồi đắp ý thức tôn trọng quyền con người, hướng tới một xã hội công bằng, văn minh và phát triển toàn diện.
