Không chỉ chậm nói, đây là những dấu hiệu tự kỷ ở trẻ nhiều cha mẹ bỏ qua

Chậm nói là một trong những dấu hiệu có thể gặp ở trẻ tự kỷ, nhưng không phải trẻ chậm nói nào cũng mắc rối loạn này. Cha mẹ cần nhận biết thêm các biểu hiện như ít giao tiếp bằng mắt, không chỉ tay hay có hành vi lặp lại để đưa trẻ đi đánh giá và can thiệp kịp thời nếu cần.

Rối loạn phổ tự kỷ là một rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi của trẻ. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và can thiệp kịp thời có thể giúp trẻ phát triển tốt hơn, đồng thời giảm bớt áp lực cho gia đình trong quá trình đồng hành cùng con.

1. Rối loạn phổ tự kỷ là gì?

Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là một khác biệt trong quá trình phát triển thần kinh, khiến trẻ gặp khó khăn về giao tiếp, tương tác xã hội và có những hành vi hoặc sở thích lặp đi lặp lại. Từ "phổ" cho thấy mỗi trẻ có biểu hiện và mức độ khác nhau, không có hai trẻ tự kỷ hoàn toàn giống nhau. Có trẻ chỉ gặp khó khăn nhẹ trong giao tiếp, nhưng cũng có trẻ cần được hỗ trợ lâu dài trong học tập và sinh hoạt.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 1/127 người trên thế giới sống chung với tự kỷ. Điều quan trọng cha mẹ cần hiểu là tự kỷ không phải do cách nuôi dạy, không phải do tiêm vaccine và cũng không phải là lỗi của gia đình.

1.1 Những dấu hiệu sớm cha mẹ cần lưu ý

Các dấu hiệu của tự kỷ thường xuất hiện từ những năm đầu đời. Một số trẻ ít nhìn vào mắt người đối diện, gọi tên không quay lại dù vẫn phản ứng với âm thanh xung quanh. Trẻ cũng có thể chậm nói, ít sử dụng cử chỉ như chỉ tay, vẫy tay hoặc không chủ động chia sẻ niềm vui với người khác.

Trong quá trình vui chơi, trẻ thường thích chơi một mình, ít chơi giả vờ, chỉ tập trung vào một số đồ vật hoặc hoạt động nhất định. Nhiều trẻ có những hành vi lặp đi lặp lại như xoay bánh xe đồ chơi, xếp đồ vật thành hàng, đi nhón chân, lắc lư hoặc vỗ tay. Một số trẻ rất nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, mùi vị hoặc ngược lại thích tìm kiếm những kích thích mạnh.

Một dấu hiệu đặc biệt quan trọng là trẻ từng biết nói, biết chỉ tay hoặc giao tiếp bình thường nhưng sau đó dần mất những kỹ năng đã có. Theo tài liệu, đây là biểu hiện cần được đưa đi đánh giá càng sớm càng tốt vì có thể liên quan đến một số rối loạn phát triển khác ngoài tự kỷ.

1.2 Vì sao trẻ mắc tự kỷ?

Đến nay, các nghiên cứu cho thấy tự kỷ có nền tảng di truyền rất mạnh. Bên cạnh yếu tố di truyền, một số yếu tố trước và trong thai kỳ như tuổi cha mẹ cao, sinh non, nhẹ cân hoặc một số biến chứng thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ mắc tự kỷ. Tuy nhiên, các nhà khoa học vẫn cho rằng đây là kết quả của sự kết hợp giữa nhiều yếu tố khác nhau.

Điều cần nhấn mạnh là chưa có bằng chứng cho thấy vaccine gây tự kỷ. WHO cũng khẳng định những nghiên cứu từng cho rằng có mối liên hệ giữa vaccine và tự kỷ đã được chứng minh là sai lệch. Đồng thời, không có cơ sở khoa học để kết luận trẻ mắc tự kỷ do cha mẹ nuôi dạy không đúng cách.

1.3 Những hiểu lầm phổ biến về tự kỷ

Nhiều người cho rằng "con trai chậm nói là bình thường nên chờ lớn sẽ tự khỏi". Tuy nhiên, nếu chậm nói đi kèm ít giao tiếp bằng mắt, không chỉ tay, không chơi tương tác hoặc có các hành vi lặp lại, cha mẹ không nên tiếp tục chờ đợi mà cần đưa trẻ đi đánh giá sớm.

Một quan niệm sai lầm khác là trẻ tự kỷ không biết yêu thương hoặc không thể hòa nhập. Thực tế, trẻ vẫn có tình cảm và khả năng gắn bó với người thân, nhưng cách biểu lộ cảm xúc có thể khác với những trẻ khác. Ngoài ra, hiện chưa có phương pháp nào được chứng minh có thể chữa khỏi hoàn toàn tự kỷ. Việc can thiệp nhằm giúp trẻ phát triển kỹ năng, tăng khả năng giao tiếp và nâng cao chất lượng cuộc sống chứ không phải "biến" trẻ thành một người khác.

2. Chẩn đoán và can thiệp sớm giúp trẻ phát huy tối đa tiềm năng

Hiện chưa có xét nghiệm máu hay chẩn đoán hình ảnh nào có thể xác định trẻ mắc tự kỷ. Việc chẩn đoán chủ yếu dựa vào quá trình quan sát cách trẻ giao tiếp, vui chơi, tương tác với mọi người kết hợp khai thác tiền sử phát triển và các công cụ đánh giá chuyên biệt.

Bên cạnh đó, bác sĩ có thể chỉ định kiểm tra thính lực hoặc đánh giá thêm để phân biệt tự kỷ với một số tình trạng khác như chậm nói đơn thuần hay chậm phát triển. Trong một số trường hợp, trẻ cần được theo dõi theo thời gian trước khi đưa ra kết luận cuối cùng.

Theo WHO, việc theo dõi sự phát triển của trẻ nên được thực hiện trong các lần khám sức khỏe định kỳ. Phát hiện sớm giúp trẻ có cơ hội tiếp cận các chương trình can thiệp phù hợp ngay từ những năm đầu đời - giai đoạn não bộ có khả năng thích nghi và học hỏi tốt nhất.

2.1 Can thiệp càng sớm, hiệu quả càng cao

Hiện chưa có phương pháp nào chữa khỏi hoàn toàn tự kỷ. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy can thiệp sớm và đúng hướng có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp, tương tác xã hội, học tập và kỹ năng sinh hoạt của trẻ.

Tùy nhu cầu của từng trẻ, kế hoạch can thiệp có thể bao gồm các chương trình phát triển hành vi, trị liệu ngôn ngữ, hoạt động trị liệu, hỗ trợ điều hòa giác quan và hướng dẫn kỹ năng giao tiếp. Với một số trẻ, việc sử dụng các công cụ hỗ trợ giao tiếp bằng hình ảnh hoặc thiết bị điện tử cũng có thể mang lại hiệu quả.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của cha mẹ trong quá trình can thiệp. Khi được hướng dẫn đúng cách, phụ huynh có thể tiếp tục luyện tập cùng con tại nhà, giúp trẻ duy trì và phát triển các kỹ năng đã học. Đồng thời, sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và nhân viên y tế sẽ giúp trẻ có môi trường học tập, sinh hoạt phù hợp hơn.

2.2 Gia đình cần đồng hành cùng trẻ như thế nào?

Việc biết con mắc tự kỷ có thể khiến nhiều cha mẹ lo lắng, thậm chí rơi vào cảm giác mặc cảm hoặc tự trách bản thân. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là chấp nhận sự khác biệt của trẻ và tập trung vào những gì con có thể làm được thay vì chỉ nhìn vào những hạn chế.

Cha mẹ nên kiên trì đồng hành với con, thống nhất cách chăm sóc giữa các thành viên trong gia đình và duy trì luyện tập đều đặn theo hướng dẫn của chuyên gia. Đồng thời, đừng quên dành thời gian chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình, bởi quá trình nuôi dạy trẻ tự kỷ thường kéo dài và đòi hỏi nhiều sự kiên nhẫn.

Mỗi tiến bộ của trẻ, dù là biết gọi tên người thân, chủ động giao tiếp hay tự thực hiện một hoạt động đơn giản, đều là những cột mốc đáng ghi nhận. Việc so sánh trẻ với người khác có thể tạo thêm áp lực không cần thiết cho cả gia đình.

Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi khám? Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa nếu trẻ chậm nói, ít giao tiếp bằng mắt, không chỉ tay để thể hiện nhu cầu hoặc chia sẻ sự chú ý, ít tương tác với người khác hay có các hành vi lặp đi lặp lại kéo dài. Đặc biệt, nếu trẻ từng có các kỹ năng như nói, giao tiếp hoặc sử dụng cử chỉ nhưng sau đó mất dần, cần đưa trẻ đi đánh giá càng sớm càng tốt.

Các chuyên gia cũng khuyến cáo không nên chờ đợi với suy nghĩ "lớn sẽ tự khỏi". Nếu trẻ không mắc tự kỷ, việc đánh giá sớm chỉ mất thêm một lần thăm khám. Ngược lại, nếu trẻ cần can thiệp, việc phát hiện sớm sẽ giúp tận dụng giai đoạn vàng để hỗ trợ sự phát triển của trẻ.

Theo WHO, người tự kỷ vẫn phải đối mặt với nhiều rào cản trong tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục và tham gia các hoạt động cộng đồng. Sự kỳ thị hoặc thiếu hiểu biết không chỉ ảnh hưởng đến người tự kỷ mà còn tạo thêm gánh nặng cho gia đình.

Vì vậy, bên cạnh các dịch vụ can thiệp, việc nâng cao nhận thức của cộng đồng và xây dựng môi trường học tập, làm việc hòa nhập cũng là yếu tố quan trọng giúp người tự kỷ phát huy khả năng và có cuộc sống chất lượng hơn.

Nguồn: suckhoedoisong.vn