Hiểu đúng về lao kháng thuốc

1. Lao kháng thuốc – mối đe dọa ngày càng gia tăng

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, bệnh lao vẫn nằm trong nhóm bệnh truyền nhiễm gây tử vong hàng đầu. Đáng lo ngại, tình trạng lao kháng thuốc (Drug-resistant tuberculosis – DR-TB) đang gia tăng, khiến việc điều trị trở nên phức tạp, kéo dài và tốn kém hơn.

Lao kháng thuốc là tình trạng vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis không còn bị tiêu diệt bởi một hoặc nhiều loại thuốc chống lao thông thường. Điều này xảy ra chủ yếu do điều trị không đúng phác đồ, bỏ dở giữa chừng, dùng sai liều hoặc sử dụng thuốc không đảm bảo chất lượng.

Hệ quả không chỉ dừng lại ở việc khó điều trị mà còn làm tăng nguy cơ lây lan trong cộng đồng, đặc biệt khi người bệnh không được phát hiện sớm.

2. Các thể lao kháng thuốc thường gặp

Tùy theo mức độ kháng thuốc, lao kháng thuốc được phân thành nhiều nhóm khác nhau:

• Lao kháng Rifampicin (RR-TB): Kháng với Rifampicin – một trong những thuốc chủ lực trong điều trị lao.
• Lao kháng đơn thuốc: Vi khuẩn chỉ kháng với một loại thuốc chống lao.
• Lao kháng đa thuốc (MDR-TB): Kháng ít nhất hai thuốc quan trọng là Rifampicin và Isoniazid.
• Lao tiền siêu kháng (Pre-XDR TB): MDR-TB kèm theo kháng thêm với nhóm fluoroquinolone.
• Lao siêu kháng thuốc (XDR-TB): Kháng với nhiều nhóm thuốc mạnh, bao gồm fluoroquinolone và ít nhất một thuốc hàng hai như Bedaquiline hoặc Linezolid.

Các thể bệnh càng nặng thì thời gian điều trị càng kéo dài, nguy cơ thất bại điều trị càng cao và chi phí điều trị cũng tăng đáng kể.

Bệnh lao kháng thuốc đang trở thành thách thức lớn với y tế toàn cầu khi vi khuẩn không còn đáp ứng điều trị.

3. Vì sao cần chẩn đoán sớm lao kháng thuốc?

Chẩn đoán sớm giúp đạt được ba mục tiêu quan trọng:

1. Lựa chọn đúng phác đồ điều trị: Tránh sử dụng thuốc không còn hiệu quả, giúp rút ngắn thời gian điều trị.
2. Hạn chế lây lan trong cộng đồng: Người bệnh được phát hiện sớm sẽ được cách ly và điều trị kịp thời.
3. Giảm nguy cơ biến chứng và tử vong: Điều trị đúng ngay từ đầu giúp cải thiện tiên lượng bệnh.

Hiện nay, theo khuyến cáo của WHO, nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, đã triển khai xét nghiệm sinh học phân tử nhanh ngay từ khi chẩn đoán lao ban đầu nhằm phát hiện sớm tình trạng kháng thuốc.

4. Chẩn đoán lao kháng thuốc như thế nào?

Để xác định một người có mắc lao kháng thuốc hay không, cần thực hiện hai bước chính:

4.1. Xác nhận nhiễm lao

Đây là bước đầu tiên và bắt buộc, các phương pháp thường dùng gồm:

• Soi đờm dưới kính hiển vi: Sử dụng nhuộm Ziehl-Neelsen hoặc nhuộm huỳnh quang để phát hiện vi khuẩn lao. Đây là phương pháp nhanh, chi phí thấp, phù hợp tuyến cơ sở.
• Xét nghiệm sinh học phân tử (như Xpert MTB/RIF): Giúp phát hiện vi khuẩn lao và đồng thời xác định kháng rifampicin trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, soi đờm thông thường không thể xác định được vi khuẩn có kháng thuốc hay không.

4.2. Xét nghiệm xác định kháng thuốc

Sau khi xác định có vi khuẩn lao, bước tiếp theo là kiểm tra khả năng kháng thuốc bằng hai nhóm phương pháp chính:

Xét nghiệm kiểu hình (Phenotypic DST): Đây là phương pháp "tiêu chuẩn vàng". Mẫu bệnh phẩm được nuôi cấy trong môi trường có chứa thuốc chống lao. Nếu vi khuẩn vẫn phát triển, chứng tỏ chúng kháng với loại thuốc đó.

Ưu điểm: Độ chính xác cao, đánh giá trực tiếp khả năng sống của vi khuẩn.

Nhược điểm: Thời gian lâu (vài tuần đến vài tháng).

Xét nghiệm kiểu gen (Genotypic testing): Phương pháp này phát hiện các đột biến gen gây kháng thuốc trong vi khuẩn lao. Một số kỹ thuật phổ biến:

• Xét nghiệm lai ghép dòng (LPA): Phát hiện nhanh đột biến gen liên quan đến kháng Isoniazid và Rifampicin, có kết quả sau 1–2 ngày.
• Giải trình tự gen: Xác định các đột biến trong toàn bộ hệ gen của vi khuẩn, giúp phát hiện kháng với nhiều loại thuốc.
• Giải trình tự toàn bộ hệ gen (WGS): Công nghệ hiện đại cho phép phân tích toàn diện khả năng kháng thuốc đối với nhiều loại thuốc chống lao.

Ưu điểm: Thời gian nhanh, phát hiện sớm kháng thuốc ngay từ đầu

Nhược điểm: Chi phí cao, yêu cầu trang thiết bị và nhân lực chuyên môn

5. Khi nào cần xét nghiệm lao kháng thuốc?

Các đối tượng sau cần được ưu tiên xét nghiệm:

• Người đã từng điều trị lao nhưng tái phát.
• Người điều trị lao nhưng không đáp ứng.
• Người tiếp xúc gần với bệnh nhân lao kháng thuốc.
• Người nhiễm HIV mắc lao.
• Bệnh nhân lao có tổn thương nặng hoặc diễn tiến nhanh...

Việc sàng lọc đúng đối tượng giúp phát hiện sớm và giảm nguy cơ lây lan.

Lao kháng thuốc là một thách thức lớn đối với y tế công cộng, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Việc kết hợp giữa chẩn đoán vi sinh và xét nghiệm kháng thuốc hiện đại giúp nâng cao hiệu quả điều trị và giảm nguy cơ lây lan trong cộng đồng. Người dân khi có triệu chứng nghi ngờ như ho kéo dài, sốt nhẹ về chiều, sụt cân không rõ nguyên nhân cần đến cơ sở y tế để được khám và xét nghiệm kịp thời. Phát hiện sớm không chỉ bảo vệ bản thân mà còn góp phần bảo vệ cộng đồng.

DS. Hoàng Thu

Theo HS