Bệnh tay chân miệng ở phía Nam vào chu kỳ tăng: EV71 chiếm ưu thế, cảnh báo nguy cơ ca nặng gia tăng

Phát biểu gợi ý tại buổi làm việc, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương cho biết, trong bối cảnh khu vực phía Nam bước vào mùa cao điểm của nhiều bệnh truyền nhiễm, nguy cơ gia tăng bệnh tay chân miệng là hiện hữu và cần được theo dõi sát.

Thứ trưởng đề nghị các đơn vị tập trung đánh giá toàn diện tình hình dịch bệnh, đặc biệt là năng lực đáp ứng về nhân lực, nguồn lực và việc triển khai các biện pháp phòng, chống dịch tại cộng đồng cũng như trong các cơ sở khám, chữa bệnh.

Thứ trưởng lưu ý cần làm rõ hơn công tác phát hiện sớm, chẩn đoán và điều trị tại tuyến cơ sở nhằm hạn chế nguy cơ biến chứng. Đồng thời, công tác truyền thông và cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin giữa hệ điều trị và y tế dự phòng cần được tăng cường để kịp thời truy vết, xử lý ổ dịch và kiểm soát lây lan trong cộng đồng.

Tại buổi làm việc, bức tranh dịch tễ bệnh tay chân miệng được các chuyên gia phác họa với gam màu đáng lo ngại: Số ca mắc đang bước vào chu kỳ tăng, vượt mức trung bình nhiều năm và có nguy cơ tiếp tục leo thang trong thời gian tới.

Theo báo cáo của Viện Pasteur TPHCM, ngay từ cuối năm 2025, số ca tay chân miệng tại khu vực phía Nam đã có dấu hiệu nhích lên. Bước sang những tuần đầu năm 2026, dịch có thời điểm chững lại nhưng gần đây tiếp tục tăng trở lại.

Đáng chú ý, đường cong dịch tễ năm nay đang nằm cao hơn so với trung bình 5 năm gần nhất (loại trừ các năm có yếu tố bất thường như COVID-19), cho thấy xu hướng gia tăng rõ rệt. Các địa phương ghi nhận số ca cao vẫn tập trung ở những khu vực đông dân như TPHCM, Đồng Nai, sau đó đến các tỉnh như Long An, Cần Thơ, Tây Ninh.

Không chỉ tăng về số ca mắc, tỷ lệ bệnh nặng (từ độ 2B trở lên) cũng có xu hướng tăng trong những tuần gần đây. Theo ước tính, nhóm ca nặng chiếm khoảng 2–2,3% tổng số ca mắc – một tỷ lệ không lớn nhưng đủ tạo áp lực lên hệ thống điều trị nếu số ca tiếp tục tăng nhanh.

Một trong những điểm đáng lưu ý nhất được các chuyên gia nhấn mạnh là sự quay trở lại của chủng virus Enterovirus 71 (EV71) – tác nhân từng gây nhiều ca bệnh nặng và tử vong trong các đợt dịch trước.

Kết quả giám sát vi sinh cho thấy, trong các mẫu bệnh phẩm dương tính, tỷ lệ EV71 chiếm ưu thế rõ rệt. Đặc biệt, trong nhóm ca bệnh nặng, tỷ lệ nhiễm EV71 lên tới hơn 50%.

Các chuyên gia nhận định, nguy cơ diễn tiến nặng ở bệnh nhân nhiễm EV71 có thể cao gấp 3–5 lần so với các chủng khác, chủ yếu do khả năng gây biến chứng thần kinh nhanh và khó lường.

Đáng chú ý, EV71 hiện nay có sự thay đổi về gene. Nếu như giai đoạn trước phổ biến chủng B5, thì gần đây ghi nhận sự xuất hiện của biến thể C1. Điều này đặt ra lo ngại về khả năng "né miễn dịch", tức là trẻ từng nhiễm trước đây vẫn có nguy cơ tái nhiễm.

Nhóm trẻ dưới 3 tuổi chiếm đa số, lây lan mạnh trong môi trường mầm non

Dữ liệu dịch tễ cho thấy khoảng 80% ca mắc tập trung ở nhóm trẻ dưới 36 tháng tuổi – nhóm chưa có ý thức vệ sinh cá nhân và thường xuyên tiếp xúc gần trong môi trường mầm non.

Đây cũng là "điểm nóng" lây lan của bệnh, khi virus có thể truyền qua nhiều đường: tiếp xúc trực tiếp, giọt bắn và đặc biệt là qua đường tiêu hóa. Đáng lo ngại, virus có thể tồn tại trong phân nhiều tuần sau khi trẻ khỏi bệnh và có khả năng lây trước khi xuất hiện triệu chứng.

Không chỉ trẻ em, người lớn cũng có thể là nguồn lây âm thầm. Khoảng 50% trường hợp nhiễm ở người lớn không có triệu chứng nhưng vẫn có khả năng truyền bệnh cho trẻ nhỏ trong gia đình.

Một trong những vấn đề được các chuyên gia chỉ ra là việc phát hiện sớm và nhận diện dấu hiệu chuyển nặng ở tuyến cơ sở vẫn còn hạn chế. Thực tế đã ghi nhận trường hợp bệnh nhi bị chẩn đoán nhầm ban đầu, chỉ được chuyển lên tuyến trên khi có dấu hiệu nặng.

TS.BS Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh cho rằng, cần đặc biệt lưu ý việc nhận diện sớm các dấu hiệu chuyển nặng để tránh bỏ lỡ "thời điểm vàng" điều trị.

Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa khối điều trị và y tế dự phòng tại một số địa phương chưa thật sự chặt chẽ. Việc báo cáo ca bệnh chưa kịp thời có thể làm chậm quá trình truy vết, xử lý ổ dịch tại cộng đồng.

Còn theo TS.BS Hoàng Minh Đức - Cục trưởng Cục Phòng bệnh, thông tin dịch tễ cần được "quay vòng" nhanh từ bệnh viện về CDC và trạm y tế cơ sở để triển khai ngay các biện pháp can thiệp, đặc biệt tại trường học và khu dân cư.

Ở góc độ điều trị, các chuyên gia cảnh báo nguy cơ quá tải cục bộ nếu số ca nặng tăng nhanh, nhất là khi nhiều địa phương vẫn phụ thuộc vào tuyến trên.

Ngoài ra, không phải cơ sở nào cũng triển khai được các kỹ thuật hồi sức chuyên sâu như lọc máu liên tục hay ECMO – những "cứu cánh" trong các trường hợp biến chứng nặng.

Cần kiểm soát dịch từ trường học

Các chuyên gia thống nhất rằng, chiến lược hiệu quả nhất hiện nay là kiểm soát dịch từ sớm, đặc biệt tại các trường mầm non và cộng đồng.

Thay vì chờ xác nhận ca bệnh, các trường cần chủ động giám sát tình trạng trẻ nghỉ học bất thường để phát hiện sớm nguy cơ. Khi có trường hợp nghi ngờ, phải xử lý ngay các biện pháp vệ sinh, khử khuẩn và thông báo cho y tế địa phương.

Một điểm quan trọng được nhấn mạnh là việc sử dụng đúng phương pháp khử khuẩn. Virus tay chân miệng không bị tiêu diệt hiệu quả bằng dung dịch sát khuẩn tay nhanh chứa cồn, mà cần sử dụng xà phòng hoặc các chất khử khuẩn như chloramin B, javen.

Ngoài ra, việc cách ly ca bệnh, vệ sinh đồ chơi, bề mặt tiếp xúc và rửa tay đúng cách vẫn là những biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất để cắt đứt chuỗi lây truyền.

Trong bối cảnh dịch bệnh có nguy cơ gia tăng, công tác truyền thông được xác định là yếu tố then chốt.

Theo TS. Vũ Mạnh Cường – Giám đốc Trung tâm Truyền thông Giáo dục Sức khỏe Trung ương, cần tận dụng tối đa nền tảng số, đặc biệt là mạng xã hội – nơi hơn 80% người dân tiếp cận thông tin về dịch bệnh – để truyền tải thông điệp chính thống, tránh khoảng trống thông tin dẫn đến tin đồn.

Nội dung truyền thông cần tập trung vào: Dấu hiệu nhận biết sớm và dấu hiệu chuyển nặng; Hướng dẫn chăm sóc và phòng bệnh tại gia đình; Các sai lầm thường gặp khi xử trí trẻ mắc bệnh; Quy trình vệ sinh tại trường học và nhóm trẻ.

Đặc biệt, việc phối hợp với ngành giáo dục, giáo viên và y tế trường học được xem là "cánh tay nối dài" để đưa thông tin đến từng phụ huynh.

Trong bối cảnh EV71 đang chiếm ưu thế và số ca mắc có xu hướng tăng, việc phát hiện sớm, điều trị kịp thời và kiểm soát lây lan ngay từ cộng đồng sẽ là yếu tố quyết định để hạn chế ca nặng và tử vong trong thời gian tới.

Khả Hưng - Đỗ Bá