Đau nhức xương khớp khi trời lạnh: Cách phòng và giảm đau theo y học cổ truyền

Khi nhiệt độ giảm, nhiều người, đặc biệt là người cao tuổi và người mắc bệnh cơ xương khớp mạn tính, thường cảm thấy đau nhức, tê cứng ở đầu gối, bàn tay, cổ tay, vai hoặc cột sống. Cơn đau có thể xuất hiện rõ hơn vào buổi sáng, khi mới ngủ dậy hoặc sau thời gian dài ít vận động. Việc hiểu đúng nguyên nhân và lựa chọn biện pháp chăm sóc phù hợp giúp người bệnh giảm khó chịu, duy trì khả năng vận động và hạn chế ảnh hưởng đến sinh hoạt.

1. Vì sao trời lạnh có thể làm tăng cảm giác đau nhức xương khớp?

Mối liên quan giữa thời tiết và đau khớp đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu, đặc biệt ở người mắc thoái hóa khớp.

Một số yếu tố có thể góp phần làm triệu chứng khó chịu hơn khi trời lạnh gồm:

- Nhiệt độ thấp làm tăng cảm giác cứng khớp: Khi cơ thể tiếp xúc với không khí lạnh, các cơ và mô mềm quanh khớp có thể trở nên căng cứng, khiến việc vận động kém linh hoạt và gây cảm giác đau khi bắt đầu cử động. Người đã có tổn thương khớp thường dễ nhận thấy sự khó chịu này hơn.

- Thay đổi áp suất khí quyển: Một số nghiên cứu ghi nhận sự thay đổi áp suất khí quyển có liên quan đến mức độ đau ở người thoái hóa khớp.

- Co mạch ngoại vi khi trời lạnh: Cơ thể có phản ứng co các mạch máu ngoại vi để hạn chế mất nhiệt, bảo vệ thân nhiệt và các cơ quan quan trọng. Cùng với đó, cơ bắp có thể căng hơn, khiến người bệnh cảm thấy khó chịu khi vận động.

- Ít vận động hơn: Khi trời rét, nhiều người ngại ra ngoài, giảm đi bộ và tập thể dục. Việc ít vận động kéo dài khiến cơ nâng đỡ khớp suy yếu, khả năng vận động giảm và tình trạng cứng khớp dễ xuất hiện hơn.

Theo y học cổ truyền (YHCT), đau nhức xương khớp thường được xếp vào chứng Tý. Chứng bệnh này được lý giải là do các yếu tố phong, hàn, thấp xâm nhập, làm trở ngại sự lưu thông khí huyết tại kinh lạc, cân cơ và khớp xương, gây đau nhức, tê bì, hạn chế vận động. Trong đó, khi thời tiết lạnh, thể phong hàn thấp có thể được biểu hiện rõ hơn. Tùy yếu tố nào nổi trội, người bệnh có thể có những biểu hiện khác nhau:

• Phong tý (hành tý): Đau nhức có tính chất di chuyển, vị trí đau không cố định, có thể kèm sợ gió, sợ lạnh. 
• Hàn tý (thống tý): Đau dữ dội, vị trí đau tương đối cố định, gặp lạnh đau tăng, được làm ấm thì dễ chịu hơn. 
• Thấp tý (trước tý): Khớp đau nặng nề, tê bì, vận động khó khăn, cảm giác đau thường kéo dài tại một vị trí.

Điều trị thể phong hàn thấp trong YHCT dựa trên nguyên tắc khu phong, tán hàn, trừ thấp, thông kinh lạc và chỉ thống (giảm đau). Cần lưu ý, cách phân thể và giải thích bệnh sinh của YHCT là hệ thống lý luận riêng, không đồng nhất với chẩn đoán viêm khớp, thoái hóa khớp hay các bệnh lý cơ xương khớp theo y học hiện đại.

2. Cách phòng và giảm đau nhức khớp khi trời lạnh

Để hạn chế đau nhức khớp trong mùa lạnh, người bệnh cần kết hợp giữ ấm, vận động hợp lý và chăm sóc sức khỏe. Theo YHCT, có thể áp dụng một số biện pháp hỗ trợ phù hợp với thể bệnh:

- Giữ ấm cơ thể và các khớp: Người thường xuyên đau nhức khớp nên mặc đủ ấm, chú ý bảo vệ các vị trí dễ tiếp xúc với không khí lạnh như bàn tay, bàn chân, cổ và đầu gối. Tránh để cơ thể nhiễm lạnh đột ngột, hạn chế ngồi lâu ở nơi có gió lùa hoặc môi trường ẩm lạnh. Giữ ấm giúp hạn chế tác động của hàn tà đối với cơ thể, đặc biệt ở người có biểu hiện đau tăng khi gặp lạnh.

- Chườm ấm và ngâm chân nước ấm: Chườm ấm có thể giúp thư giãn cơ, giảm cảm giác căng cứng và cải thiện sự dễ chịu ở khớp. Người bệnh có thể sử dụng túi chườm ấm hoặc khăn ấm đặt lên vùng khớp đau trong khoảng 15-20 phút, kiểm tra nhiệt độ trước khi chườm để tránh bỏng.

Ngâm chân bằng nước ấm cũng là cách chăm sóc cơ thể giúp thư giãn, nhất là vào buổi tối. Nước chỉ nên ấm vừa phải, không dùng nước quá nóng hoặc ngâm chân khi có vết thương, rối loạn cảm giác hay tuần hoàn ngoại vi kém nếu chưa được nhân viên y tế tư vấn; không chườm nóng lên khớp đang sưng nóng đỏ hoặc đau cấp tính chưa rõ nguyên nhân.

- Xoa bóp, vận động khớp nhẹ nhàng: Theo YHCT, xoa bóp bấm huyệt là phương pháp không dùng thuốc được áp dụng trong hỗ trợ điều trị một số bệnh lý cơ xương khớp. Các động tác xoa, day, miết nhẹ vùng cơ quanh khớp có thể giúp thư giãn và giảm cảm giác căng cứng. 

Người bệnh có thể kết hợp co duỗi khớp nhẹ nhàng, vận động các ngón tay, cổ tay, cổ chân và đầu gối trong giới hạn chịu đựng. Không nên day ấn mạnh trực tiếp lên vùng khớp sưng đau, tránh thực hiện khi có chấn thương hoặc viêm cấp.

- Duy trì vận động phù hợp: Không nên vì trời lạnh mà nằm hoặc ngồi bất động trong thời gian dài. Người bệnh có thể đi bộ trong nhà, tập các bài vận động nhẹ, đạp xe tại chỗ hoặc tập dưỡng sinh, thái cực quyền tùy khả năng. 

Theo CDC Hoa Kỳ, vận động thể chất thường xuyên giúp người mắc viêm khớp giảm đau, cải thiện chức năng vận động và chất lượng cuộc sống. Người trưởng thành nên hướng tới ít nhất 150 phút hoạt động thể lực cường độ vừa mỗi tuần, kết hợp các bài tập tăng cường sức mạnh cơ. Người cao tuổi cần chú trọng thêm các bài tập thăng bằng.

- Châm cứu, cứu ngải theo chỉ định: Trong điều trị YHCT, người bệnh có thể được chỉ định châm cứu, điện châm, cứu hoặc xoa bóp bấm huyệt tùy thể bệnh và tình trạng sức khỏe. Các phương pháp này cần được thực hiện tại cơ sở khám chữa bệnh có chuyên môn, bởi người hành nghề được cấp phép. 

Người bệnh không tự ý sử dụng các bài thuốc uống, thuốc ngâm hoặc thuốc đắp từ thảo dược để điều trị đau khớp. Việc lựa chọn dược liệu và bài thuốc cần được thầy thuốc thăm khám, kê đơn để tránh tương tác thuốc, tác dụng không mong muốn hoặc bỏ sót nguyên nhân gây bệnh.

3. Khi nào đau khớp cần đi khám?

Đau nhức xương khớp khi trời lạnh không nên mặc định là biểu hiện bình thường của tuổi tác hoặc chỉ do thời tiết. Người bệnh cần đi khám nếu đau kéo dài, tái diễn, ngày càng tăng, ảnh hưởng đến đi lại, sinh hoạt hoặc giấc ngủ. Đặc biệt, tình trạng cứng khớp buổi sáng kéo dài trên 30 phút cần được đánh giá để loại trừ các bệnh viêm khớp, nhất là viêm khớp dạng thấp.

Nếu khớp đột ngột sưng to, nóng đỏ, đau dữ dội, kèm sốt hoặc rét run, cần đi khám ngay để loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn và các tình trạng cấp tính khác.

Người bệnh cũng không nên tự ý tăng liều thuốc giảm đau, thuốc chống viêm hoặc ngừng thuốc điều trị bệnh mạn tính khi thời tiết thay đổi.

Kết hợp giữ ấm, vận động đều đặn và chăm sóc đúng cách giúp người mắc bệnh cơ xương khớp chủ động kiểm soát triệu chứng trong mùa lạnh. Các phương pháp YHCT có thể được sử dụng hỗ trợ khi có chỉ định, nhưng cần phối hợp với chẩn đoán và điều trị theo y học hiện đại để bảo đảm an toàn, hiệu quả.

(Bài viết mang tính chất tham khảo.)

DS Thu An