Phòng bệnh gan nhiễm mỡ: Đừng đợi men gan tăng mới thay đổi lối sống

Duy trì cân nặng hợp lý, ăn uống lành mạnh, vận động thường xuyên và kiểm soát các bệnh chuyển hóa là những biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa, cải thiện tình trạng gan nhiễm mỡ.

Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD), hay còn gọi là bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD), là tình trạng tích tụ mỡ trong gan, thường đi kèm các yếu tố nguy cơ như béo phì, đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu và tăng huyết áp.

Bệnh có thể diễn biến âm thầm trong thời gian dài, không gây triệu chứng rõ rệt. Một số trường hợp tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan, xơ gan và ung thư gan. Ngoài tổn thương gan, MASLD còn liên quan chặt chẽ đến nguy cơ mắc bệnh tim mạch và các rối loạn chuyển hóa khác.

1. Ai có nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ?

Gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa thường gặp ở những người có hội chứng chuyển hóa, đặc biệt là người thừa cân, béo phì, béo bụng, kháng insulin, đái tháo đường type 2 hoặc rối loạn lipid máu.

Ngoài ra, một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh gồm:

• Tuổi trung niên và người cao tuổi.
• Người có lối sống ít vận động, ngồi nhiều.
• Chế độ ăn nhiều đường, chất béo bão hòa và thực phẩm chế biến sẵn.
• Một số rối loạn nội tiết như hội chứng buồng trứng đa nang, suy giáp.
• Yếu tố di truyền, đặc biệt một số biến thể gene liên quan đến chuyển hóa mỡ trong gan.

Đáng chú ý, không chỉ người béo phì mới mắc gan nhiễm mỡ. Những người có cân nặng bình thường vẫn có thể bị bệnh nếu có rối loạn chuyển hóa hoặc yếu tố nguy cơ di truyền.

2. Chế độ ăn giúp cải thiện gan nhiễm mỡ

Dinh dưỡng có vai trò quan trọng trong phòng ngừa và kiểm soát gan nhiễm mỡ. Chế độ ăn nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, đồ ăn nhanh, nước ngọt và bánh kẹo có thể làm tăng nguy cơ béo phì, kháng insulin và tích tụ mỡ trong gan.

Đặc biệt, việc tiêu thụ thường xuyên đồ uống chứa đường, thực phẩm giàu fructose và chất béo bão hòa có thể thúc đẩy quá trình tổng hợp chất béo tại gan, làm gia tăng tình trạng rối loạn chuyển hóa.

Ngược lại, chế độ ăn Địa Trung Hải được khuyến khích ở người mắc gan nhiễm mỡ nhờ ưu tiên thực phẩm có nguồn gốc thực vật, chất béo lành mạnh và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn.

Người bệnh nên tăng cường rau xanh, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, hạt và dầu thực vật phù hợp; hạn chế thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, đồ uống có đường, bánh ngọt và thực phẩm nhiều chất béo bão hòa.

3. Chất xơ và các vi chất có lợi cho gan

Chất xơ có trong rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu giúp cải thiện sức khỏe đường ruột, hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cân nặng. Đây là những yếu tố có ý nghĩa đối với sức khỏe chuyển hóa và gan.

Các dưỡng chất như choline, folate, vitamin B12 và omega-3 tham gia vào nhiều quá trình chuyển hóa lipid, hoạt động tế bào và điều hòa phản ứng viêm. Cá, trứng, các loại đậu, hạt và rau củ quả là những nguồn thực phẩm có thể bổ sung vào khẩu phần hằng ngày.

Tuy nhiên, không có một loại thực phẩm hoặc vi chất đơn lẻ nào được chứng minh có thể chữa khỏi gan nhiễm mỡ. Người bệnh không nên tự ý sử dụng các sản phẩm bổ sung, thuốc giải độc gan hoặc chế phẩm được quảng cáo làm sạch gan khi chưa có tư vấn chuyên môn.

Cà phê không đường, nếu phù hợp với tình trạng sức khỏe, cũng có thể được sử dụng trong chế độ ăn của người trưởng thành. Một số nghiên cứu ghi nhận cà phê có liên quan đến nguy cơ xơ hóa gan thấp hơn, nhưng không nên xem đây là biện pháp điều trị thay thế.

4. Giảm cân và vận động giúp giảm mỡ gan

Ở người thừa cân, béo phì mắc gan nhiễm mỡ, giảm cân bền vững là một trong những biện pháp quan trọng nhất để cải thiện tình trạng bệnh.

Giảm khoảng 5% trọng lượng cơ thể có thể giúp giảm lượng mỡ trong gan; giảm 7-10% có thể cải thiện tình trạng viêm gan; mức giảm từ 10% trở lên có thể giúp cải thiện xơ hóa ở một số người bệnh.

Để đạt mục tiêu này, người bệnh nên điều chỉnh khẩu phần ăn, giảm lượng năng lượng tiêu thụ phù hợp với thể trạng và duy trì thói quen vận động. Không nên nhịn ăn cực đoan, giảm cân quá nhanh hoặc áp dụng các chế độ ăn thiếu cân đối vì có thể ảnh hưởng đến sức khỏe.

Hoạt động thể chất cũng mang lại lợi ích ngay cả khi cân nặng chưa giảm đáng kể. Người trưởng thành nên duy trì ít nhất 150 phút vận động cường độ trung bình mỗi tuần, chẳng hạn đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi; kết hợp tập luyện sức mạnh 2-3 buổi mỗi tuần nếu phù hợp.

5. Kiểm soát bệnh nền và chăm sóc sức khỏe gan

Gan nhiễm mỡ thường đi kèm đái tháo đường type 2, tăng huyết áp và rối loạn lipid máu. Vì vậy, kiểm soát tốt các bệnh lý này có vai trò quan trọng trong giảm nguy cơ biến chứng tim mạch và tổn thương gan.

Người bệnh cần tuân thủ điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý ngừng thuốc hoặc sử dụng thuốc, thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc. Đồng thời, nên hạn chế rượu bia, tránh hút thuốc và duy trì giấc ngủ hợp lý.

Đặc biệt, gan nhiễm mỡ có thể không biểu hiện rõ qua triệu chứng hoặc chỉ số men gan. Những người mắc đái tháo đường type 2, béo phì kèm các yếu tố chuyển hóa, có men gan bất thường hoặc phát hiện gan nhiễm mỡ qua hình ảnh cần được đánh giá nguy cơ xơ hóa gan. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu hoặc các phương pháp đánh giá chuyên sâu khác tùy trường hợp.

Phòng ngừa gan nhiễm mỡ không chỉ là bảo vệ lá gan mà còn góp phần giảm nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa và tim mạch. Duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát cân nặng và chủ động theo dõi sức khỏe chính là nền tảng giúp mỗi người bảo vệ gan lâu dài.

BS. Nguyễn Xuân Hòa