Nhận diện rối loạn lo âu phối hợp với trầm cảm

Hai nhóm triệu chứng lo âu và trầm cảm có thể đan xen, khiến người bệnh mệt mỏi, suy giảm khả năng học tập, làm việc và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống.

Rối loạn lo âu phối hợp với trầm cảm là tình trạng người bệnh đồng thời xuất hiện các triệu chứng của lo âu và trầm cảm.

Nhận biết sớm các dấu hiệu giúp người bệnh được thăm khám và điều trị phù hợp.

Lo âu là trạng thái lo lắng, bất an quá mức, khó kiểm soát, thường đi kèm bồn chồn, căng thẳng, mệt mỏi, khó tập trung và các triệu chứng cơ thể.

Trong khi đó, trầm cảm không chỉ đơn thuần là cảm giác buồn. Đây là một rối loạn tâm thần có thể biểu hiện bằng khí sắc buồn kéo dài, mất hứng thú, giảm năng lượng, suy giảm khả năng tập trung, thay đổi giấc ngủ, ăn uống và cảm giác về giá trị bản thân.

Rối loạn lo âu phối hợp với trầm cảm được sử dụng để mô tả tình trạng có đồng thời các triệu chứng lo âu và trầm cảm, nhưng tại thời điểm đánh giá, các triệu chứng của từng nhóm có thể chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn để chẩn đoán riêng một rối loạn lo âu hoặc một giai đoạn trầm cảm cụ thể. Việc chẩn đoán cần được thực hiện bởi nhân viên y tế chuyên ngành sức khỏe tâm thần, dựa trên triệu chứng, mức độ ảnh hưởng và thời gian diễn biến.

1. Vì sao xuất hiện rối loạn lo âu và trầm cảm?

Rối loạn lo âu và trầm cảm thường không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Sự kết hợp giữa yếu tố di truyền, đặc điểm tâm lý, môi trường sống và các yếu tố sức khỏe có thể làm tăng nguy cơ.

Những trải nghiệm bất lợi trong thời thơ ấu, sang chấn tâm lý, áp lực kéo dài trong công việc, học tập hoặc các mối quan hệ có thể góp phần khởi phát hoặc làm triệu chứng kéo dài.

Bên cạnh đó, một số bệnh lý cơ thể, rối loạn giấc ngủ, sử dụng rượu và chất gây nghiện cũng có thể liên quan đến các triệu chứng lo âu, trầm cảm. Tuy nhiên, không phải ai trải qua sang chấn hoặc stress cũng mắc rối loạn lo âu hay trầm cảm.

1.1. Nhận diện các triệu chứng lo âu

Triệu chứng lo âu rất đa dạng, có thể biểu hiện cả về tâm lý, hành vi và cơ thể. Về tâm lý, người bệnh thường lo lắng quá mức về nhiều vấn đề, kể cả những việc nhỏ; khó kiểm soát suy nghĩ lo âu; luôn cảm thấy căng thẳng, bất an, khó thư giãn và có xu hướng hình dung tình huống theo hướng tiêu cực hoặc nghiêm trọng hóa vấn đề.

Người bệnh cũng có thể khó tập trung, dễ cáu kỉnh, bồn chồn, thu mình hoặc né tránh những tình huống khiến họ lo sợ. Một số trường hợp có cảm giác sợ mất kiểm soát hoặc sợ điều xấu sắp xảy ra.

Các triệu chứng cơ thể có thể gồm tim đập nhanh, khó thở, khó chịu ở ngực hoặc bụng, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa, đi tiểu nhiều lần, căng cơ, đau đầu, run, tê bì, cảm giác nóng lạnh bất thường, chóng mặt hoặc cảm giác sắp ngất.

Các biểu hiện này đôi khi khiến người bệnh nghĩ mình mắc bệnh nghiêm trọng về tim mạch hoặc cơ thể. Vì vậy, nếu triệu chứng mới xuất hiện, kéo dài hoặc bất thường, cần được thăm khám để loại trừ nguyên nhân thực thể.

1.2. Dấu hiệu gợi ý trầm cảm

Khác với cảm giác buồn thông thường, trầm cảm có thể kéo dài và ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt hằng ngày.

Các biểu hiện thường gặp gồm:

• Khí sắc buồn bã, trống rỗng hoặc dễ cáu gắt.
• Mất hoặc giảm rõ rệt hứng thú với những hoạt động từng yêu thích.
• Giảm năng lượng, thường xuyên mệt mỏi, giảm hoạt động.
• Khó tập trung, suy giảm khả năng đưa ra quyết định.
• Cảm giác vô dụng, tội lỗi quá mức hoặc giảm lòng tự trọng.
• Bi quan, nhìn nhận tương lai theo hướng ảm đạm.
• Rối loạn giấc ngủ như khó ngủ, ngủ không sâu, thức giấc sớm hoặc ngủ nhiều.
• Thay đổi cảm giác ngon miệng và cân nặng.
• Giảm ham muốn tình dục.
• Có suy nghĩ về cái chết, tự làm hại bản thân hoặc tự sát.

Không phải người bệnh nào cũng xuất hiện đầy đủ các triệu chứng trên. Mức độ và biểu hiện có thể khác nhau ở từng người.

2. Khi lo âu và trầm cảm xuất hiện cùng nhau

Khi hai nhóm triệu chứng phối hợp, người bệnh có thể vừa thường xuyên lo lắng, căng thẳng, khó ngủ, khó tập trung, vừa buồn bã, mất hứng thú và giảm năng lượng.

Một người có thể cảm thấy kiệt sức nhưng vẫn không thể thư giãn hoặc ngủ ngon do suy nghĩ lo âu liên tục. Họ cũng có thể dần thu mình, từ bỏ các hoạt động trước đây từng yêu thích, giảm hiệu quả học tập, công việc và giao tiếp xã hội.

Đáng lưu ý, người bệnh có thể tự đánh giá thấp bản thân, cảm thấy mình vô dụng hoặc trở thành gánh nặng cho người khác. Những suy nghĩ này cần được quan tâm, đặc biệt khi xuất hiện ý nghĩ tự sát hoặc tự làm hại bản thân.

Nếu người bệnh có ý nghĩ tự sát, tìm cách tự làm hại bản thân, có kế hoạch hoặc hành vi chuẩn bị tự sát, cần được đưa đến cơ sở y tế ngay lập tức và không để người bệnh ở một mình.

Rối loạn lo âu phối hợp với trầm cảm có thể điều trị được. Người bệnh nên được thăm khám chuyên khoa sức khỏe tâm thần để đánh giá toàn diện, xác định mức độ và lựa chọn phương pháp phù hợp. Tùy trường hợp, điều trị có thể bao gồm liệu pháp tâm lý, điều chỉnh lối sống, thuốc hoặc phối hợp nhiều phương pháp.

Không nên tự chẩn đoán hoặc tự mua thuốc điều trị. Nhận diện sớm các dấu hiệu lo âu và trầm cảm, tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn và duy trì điều trị theo hướng dẫn là những yếu tố quan trọng giúp người bệnh cải thiện sức khỏe tâm thần và chất lượng cuộc sống.

BS Anh Tuấn