Nghi ngộ độc thực phẩm, 6 giờ đầu cần làm gì?

Sau bữa ăn nghi ngộ độc, việc cần làm ngay không phải là tìm thuốc cầm tiêu chảy, mà là bù nước đúng, theo dõi dấu hiệu mất nước và đi khám sớm nếu thuộc nhóm nguy cơ.

Nhiều người vừa đau bụng, đi ngoài sau một bữa ăn lạ đã vội lục tủ thuốc tìm viên cầm tiêu chảy. Nhưng trong ngộ độc thực phẩm, phản ứng đầu tiên của cơ thể thường là nôn, đau quặn bụng, tiêu chảy để “đẩy” tác nhân gây hại ra ngoài.

Chặn triệu chứng quá sớm, dùng sai thuốc hoặc cố chịu ở nhà có thể khiến tình trạng nặng hơn, nhất là với trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền. Trong 6 giờ đầu, điều quan trọng nhất là bình tĩnh, bù nước từng chút một, nhận diện dấu hiệu mất nước và biết lúc nào phải đi khám.

Điều đáng lo nhất không phải là đi ngoài nhiều lần

Ngộ độc thực phẩm không phải lúc nào cũng ầm ĩ ngay sau bữa ăn. Có người chỉ vài chục phút đã buồn nôn, đau bụng. Có người vài giờ sau mới đi ngoài liên tục. Cũng có trường hợp sang hôm sau mới sốt, mệt lả, tiêu chảy.

Điểm nguy hiểm nằm ở chỗ nhiều người đánh giá bệnh theo số lần đi ngoài mà quên mất cơ thể đang mất nước và điện giải. Mỗi lần nôn, mỗi lần tiêu chảy là một lần cơ thể mất nước, muối khoáng. Với người khỏe mạnh, điều này có thể chỉ gây mệt. Nhưng với trẻ em, người già, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh thận, tim mạch, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch, mất nước có thể diễn tiến nhanh hơn nhiều.

Điều cần nhớ là: mục tiêu trong những giờ đầu không phải làm mọi cách để hết đi ngoài ngay, mà là giữ cơ thể không rơi vào mất nước, không bỏ sót dấu hiệu nặng và không dùng thuốc bừa bãi.

Việc đầu tiên cần làm sau bữa ăn nghi ngộ độc

Ngay khi thấy đau bụng, buồn nôn, nôn ói, tiêu chảy sau một bữa ăn, hãy dừng ngay món nghi ngờ. Nếu nhiều người cùng ăn một món và cùng có triệu chứng, khả năng liên quan đến thực phẩm càng cao.

Nên ghi lại vài thông tin: ăn món gì, ăn lúc mấy giờ, triệu chứng bắt đầu khi nào, đã nôn mấy lần, đi ngoài mấy lần, có sốt không, phân có máu không. Những chi tiết này rất hữu ích nếu phải đi khám. Nếu còn mẫu thức ăn, có thể giữ lại trong hộp sạch, bảo quản riêng. 

Trong vài giờ đầu, nếu người bệnh còn buồn nôn nhiều, đừng ép ăn cháo, sữa hay thuốc bổ. Dạ dày lúc này đang bị kích thích, càng ép càng dễ nôn thêm.

Nên để người bệnh nghỉ ở nơi thoáng, nằm nghiêng nếu còn nôn để giảm nguy cơ sặc. Tránh nằm ngửa khi người bệnh mệt lả hoặc nôn nhiều.

Không tự móc họng gây nôn, đặc biệt với trẻ nhỏ, người lơ mơ, người say rượu, người co giật hoặc người có bệnh nền. Làm sai có thể khiến chất nôn tràn vào đường thở.

Uống thế nào để không làm nôn thêm?

Bù nước là việc quan trọng nhất. Người bệnh nên uống từng ngụm nhỏ nước đun sôi để nguội hoặc dung dịch bù nước điện giải. Nếu có oresol, cần pha đúng lượng nước theo hướng dẫn trên gói. Không pha đặc hơn vì nghĩ “đậm thì nhanh khỏi”, cũng không chia nửa gói rồi ước lượng nước tùy tiện.

Nếu vừa uống đã nôn, hãy ngừng 5-10 phút rồi uống lại chậm hơn. Trẻ nhỏ có thể uống từng thìa. Người lớn cũng không nên uống ừng ực một lúc vì dễ kích thích nôn.

Có thể hiểu đơn giản: trong ngộ độc thực phẩm, bù nước không phải là uống thật nhiều trong một lần, mà là uống đều, uống đúng, uống đủ để cơ thể không bị “khô” đi sau mỗi lần nôn ói, tiêu chảy.

Khi bụng đã dịu, nên ăn lại ra sao?

Khi đã bớt nôn, người bệnh có thể ăn lại từng ít một. Nên chọn cháo loãng, súp, cơm mềm, bánh mì, khoai, chuối, thịt nạc nấu mềm. Tránh đồ chiên rán, cay, rượu bia, cà phê, nước ngọt có gas, thực phẩm sống hoặc tái.

Không cần kiêng ăn quá mức. Nhịn kéo dài có thể làm người bệnh mệt hơn, đặc biệt là trẻ em và người già. Nguyên tắc là ăn ít, chia nhỏ, tăng dần theo sức chịu đựng của cơ thể.

Những dấu hiệu cho thấy cơ thể đang mất nước

Không phải cứ còn đi ngoài là nguy hiểm, mà cơ thể bắt đầu mất nước thì cần đặc biệt thận trọng. Các dấu hiệu đáng chú ý gồm: khát nhiều, môi khô, miệng khô, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt khi đứng dậy, mắt trũng, da khô, mệt lả, li bì hoặc khó đánh thức.

Ở trẻ nhỏ, cha mẹ cần để ý thêm các biểu hiện như quấy khóc bất thường, khóc không có nước mắt, bỏ bú, tã khô lâu, mắt trũng, trẻ lừ đừ hoặc không còn linh hoạt như thường ngày.

Nếu người bệnh uống vào lại nôn liên tục, không giữ được nước, tình trạng mất nước có thể nặng lên nhanh và không nên tiếp tục tự theo dõi tại nhà.

Trẻ nhỏ, người già không nên chờ “tự khỏi”

Trẻ nhỏ không có nhiều “dự trữ” như người lớn. Chỉ vài giờ nôn ói, tiêu chảy nhiều đã có thể khiến trẻ mệt lả. Cần đưa trẻ đi khám sớm nếu trẻ bỏ bú, khát liên tục, môi khô, mắt trũng, tiểu ít, lừ đừ, sốt, nôn nhiều, tiêu chảy nhiều lần hoặc phân có máu.

Người già cũng là nhóm dễ bị bỏ sót. Họ có thể không kêu khát nhiều dù đang mất nước. Khi người cao tuổi sau bữa ăn nghi ngộ độc có biểu hiện mệt bất thường, chóng mặt, tiểu ít, nói lẫn, tay chân lạnh, ăn uống kém, gia đình nên đưa đi khám sớm.

Đặc biệt thận trọng nếu người bệnh đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp, thuốc tim mạch hoặc thuốc điều trị đái tháo đường.

Người mắc bệnh thận, tim mạch, đái tháo đường, xơ gan, suy giảm miễn dịch, người đang hóa trị, phụ nữ mang thai không nên tự điều trị kéo dài tại nhà. Với nhóm này, mất nước và rối loạn điện giải có thể làm bệnh nền xấu đi rất nhanh.

Nếu sau bữa ăn nghi ngộ độc, người bệnh có nôn ói, tiêu chảy nhiều, mệt lả, sốt, tiểu ít hoặc không ăn uống được, nên đi khám sớm thay vì chờ thêm.

Thuốc cầm tiêu chảy không phải lúc nào cũng là 'cứu cánh'

Thuốc cầm tiêu chảy có thể làm giảm số lần đi ngoài, nhưng không phải cứ tiêu chảy là dùng. Nếu người bệnh sốt, đau bụng dữ dội, phân có máu, nghi nhiễm khuẩn nặng hoặc ngộ độc sau bữa ăn tập thể, việc tự dùng thuốc làm chậm nhu động ruột có thể khiến tác nhân gây bệnh lưu lại lâu hơn.

Cũng không nên tự mua kháng sinh. Ngộ độc thực phẩm có nhiều nguyên nhân, không phải trường hợp nào cũng cần kháng sinh. Dùng sai thuốc có thể làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột, gây tác dụng phụ và che lấp dấu hiệu bệnh nặng.

Lưu ý an toàn: Trong ngộ độc thực phẩm, hãy ưu tiên bù nước đúng và theo dõi dấu hiệu nguy hiểm. Thuốc cầm tiêu chảy, thuốc chống nôn hay kháng sinh chỉ nên dùng khi phù hợp với tình trạng cụ thể, đặc biệt không tự dùng cho trẻ nhỏ, người già và người có bệnh nền.

6 giờ đầu: bình tĩnh, bù nước, quan sát kỹ các dấu hiệu mất nước

Ngộ độc thực phẩm thường khiến cả nhà hoảng vì đau bụng, nôn, tiêu chảy đến dồn dập. Nhưng xử trí đúng không phải là uống càng nhiều thuốc càng tốt. Trong 6 giờ đầu, hãy dừng món nghi ngờ, để người bệnh nghỉ, bù nước từng ngụm nhỏ, pha oresol đúng, theo dõi mất nước và đưa đi khám sớm khi có dấu hiệu nặng.

Sai lầm nguy hiểm nhất là chủ quan với trẻ nhỏ, người già, người có bệnh nền hoặc tự cầm tiêu chảy khi người bệnh đã sốt, đi ngoài ra máu, nôn không uống được nước. Khi cơ thể đang “báo động”, bình tĩnh và đi đúng bước có thể quan trọng hơn bất kỳ uống viên thuốc nào.

Bs. Hoàng Thanh Sơn