Hiểm họa "mục não" trong thời đại số: Hiểu đúng để bảo vệ hệ thần kinh
Cảm giác đầu óc mụ mẫm, mất tập trung, hay quên và mệt mỏi như có một lớp sương mù bao phủ sau nhiều giờ lướt điện thoại liên tục là tình trạng mà ngày càng nhiều người gặp phải. Trong đời sống hiện đại, hiện tượng này được gọi bằng thuật ngữ "Brain rot" (tạm dịch là tình trạng suy giảm nhận thức do bão hòa nội dung số). Dù chưa phải là một tên gọi bệnh học chính thức trong bảng phân loại quốc tế, cụm từ này đã được Nhà xuất bản Đại học Oxford chọn là từ khóa của năm 2024 nhằm cảnh báo thực trạng suy giảm năng lực chú ý của con người trước làn sóng thông tin trực tuyến. Khái niệm này thực chất từng được nhà văn người Mỹ Henry David Thoreau đề cập từ năm 1854 để chỉ nguy cơ con người dần lười tư duy sâu và thỏa hiệp với những điều hời hợt. Ngày nay, việc tiếp nạp dồn dập các video ngắn vài chục giây cùng những nội dung giật gân, vô bổ đang trực tiếp làm xói mòn khả năng ghi nhớ và độ tinh nhạy của bộ não.
Dưới góc độ sinh học thần kinh, nguyên nhân khiến con người khó dứt mắt khỏi màn hình bắt nguồn từ cơ chế điều tiết của dopamine — chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò tạo cảm giác hưng phấn tức thời. Mỗi video ngắn hay một thông báo mới mang lại một lượng kích thích thần kinh tức thì, tạo thành một "vòng lặp tưởng thưởng" khiến não bộ liên tục phát sinh nhu cầu tìm kiếm sự thỏa mãn tiếp theo. Tuy nhiên, tình trạng kích thích dồn dập ở cường độ cao không giúp não được thư giãn, mà ngược lại, khiến các thụ thể tiếp nhận bị bão hòa, đẩy tế bào thần kinh vào trạng thái trơ mòn và kiệt quệ. Cùng với đó, thói quen liên tục theo dõi các luồng tin tiêu cực, giật gân trên mạng xã hội sẽ kích hoạt phản ứng cảnh giác của hạch hạnh nhân trong não, làm gia tăng nồng độ hormone căng thẳng cortisol kéo dài, dẫn đến tâm lý bất an, lo âu mạn tính và làm cùn mòn khả năng xử lý các công việc đòi hỏi tư duy phức tạp.
Đáng lo ngại hơn, các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng lạm dụng thiết bị điện tử có thể làm mỏng dần vỏ não trước trán — khu vực điều hành tư duy và khả năng tự chủ, khiến con người càng khó cưỡng lại thói quen cầm điện thoại vô thức. Cùng với đó, việc dùng máy vào ban đêm khiến ánh sáng xanh ức chế tiết hormone melatonin, làm gián đoạn giấc ngủ sâu. Đây vốn là khoảng thời gian quý giá để não bộ tự đào thải độc tố chuyển hóa tích tụ trong ngày; khi giấc ngủ bị phá vỡ, tế bào thần kinh không thể tự phục hồi, khiến trí nhớ và khả năng tập trung ngày càng suy giảm
Mặc dù những tác động tiêu cực của thế giới ảo là rất rõ ràng, nhưng y học khẳng định tình trạng này hoàn toàn có thể cải thiện nhờ vào "tính dẻo thần kinh" — khả năng tự tái cấu trúc và thích nghi bền bỉ của não bộ khi chúng ta chủ động thay đổi lối sống. Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận, chỉ sau khoảng 5 ngày hạn chế thiết bị điện tử để sinh hoạt ngoài thiên nhiên, khả năng tập trung, trí tuệ cảm xúc và phản xạ giao tiếp xã hội của người tham gia đã phục hồi đáng kể. Để phục hồi sự cân bằng cho não bộ, mỗi người nên chủ động tạo những khoảng thời gian không dùng màn hình trong ngày, đọc sách giấy để rèn lại độ tập trung, kết hợp vận động thể lực ít nhất 150 phút mỗi tuần nhằm tăng cường lưu thông máu não. Bớt thời gian trong thế giới ảo để trở về với các mối quan hệ thực tế chính là cách tự nhiên và bền vững nhất giúp lấy lại sự minh mẫn cho hệ thần kinh.
