Danh nhân văn hóa Lê Qúy Đôn biểu tượng của trí tuệ, học vấn và khát vọng cống hiến vì đất nước

Năm 2026, toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta tổ chức các hoạt động kỷ niệm 300 năm Ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn - một trong những học giả lớn, nhà bác học tiêu biểu của dân tộc Việt Nam.

Danh nhân văn hóa, nhà bác học lớn của dân tộc

Lê Quý Đôn, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, tên lúc nhỏ là Lê Danh Phương, sinh năm 1726 trong một gia đình khoa bảng tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc tỉnh Hưng Yên.

Ngay từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng thông minh, có trí nhớ đặc biệt và tinh thần ham học hỏi. Tương truyền, năm 5 tuổi ông đã có thể đọc nhiều bài thơ trong Kinh Thi; năm 12 tuổi đã thông thạo các kinh điển Nho học. Năm 17 tuổi, ông đỗ đầu kỳ thi Hương; năm 24 tuổi đỗ đầu kỳ thi Hội; năm 26 tuổi tiếp tục đỗ đầu kỳ thi Đình.

Sau khi đỗ đạt, Lê Quý Đôn bước vào con đường làm quan và từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình. Dù ở bất cứ cương vị nào, ông cũng thể hiện là một vị quan tài năng, mẫn cán, thanh liêm, gần gũi với Nhân dân và luôn trăn trở trước những vấn đề của đất nước.

Trong bối cảnh xã hội Đại Việt thế kỷ XVIII có nhiều biến động, đời sống Nhân dân gặp nhiều khó khăn, Lê Quý Đôn luôn mong muốn thực hiện những cải cách thiết thực, lập lại trật tự xã hội, ổn định đời sống Nhân dân và củng cố sức mạnh quốc gia. Đối với ông, việc học tập, nghiên cứu và làm quan không nhằm mưu cầu lợi ích cá nhân mà trước hết là để phụng sự đất nước, chăm lo đời sống Nhân dân.

Di sản học thuật đồ sộ, phong phú

Lê Quý Đôn là nhà nghiên cứu đa ngành hiếm có trong lịch sử Việt Nam. Ông để lại nhiều công trình có giá trị trên các lĩnh vực lịch sử, địa lý, triết học, văn học, giáo dục, kinh tế, chính trị, văn hóa và khoa học tự nhiên:

Đại Việt thông sử: Cuốn sử biên niên vô giá ghi lại trang sử hào hùng của dân tộc

Phủ biên tạp lục: Tư liệu lịch sử, địa lý vô cùng quý báu về vùng đất phía Nam

Kiến văn tiểu lục: Tập hợp nhiều tư liệu lịch sử, văn hóa và học thuật

Vân đài loại ngữ: Được coi là bộ bách khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam

Bắc sứ thông lục: Ghi chép về hoạt động đi sứ

Toàn Việt thi lục: Sưu tập thơ ca…

Những công trình của Lê Quý Đôn không chỉ phản ánh vốn hiểu biết uyên thâm mà còn thể hiện năng lực hệ thống hóa, tổng kết và phát triển tri thức của thời đại. Trong nghiên cứu, ông đề cao việc khảo sát thực tiễn, thu thập tư liệu, đối chiếu nguồn sử liệu và kiểm chứng thông tin trước khi đưa ra nhận định.

Chính phương pháp làm việc khoa học, nghiêm cẩn và tinh thần tìm tòi không ngừng đã đưa Lê Quý Đôn trở thành một đỉnh cao của nền học thuật Việt Nam thời phong kiến, có ảnh hưởng sâu rộng đối với nhiều lĩnh vực khoa học, lịch sử và giáo dục nước nhà.

Tấm lòng yêu nước, thương dân

Một trong những giá trị nổi bật xuyên suốt cuộc đời và sự nghiệp của Lê Quý Đôn là tinh thần yêu nước, thương dân và ý thức trách nhiệm đối với quốc gia, dân tộc.

Trong quá trình làm quan, ông đặc biệt quan tâm đến các vấn đề dân sinh, phát triển sản xuất, quản lý kinh tế, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và xây dựng nền hành chính hiệu quả. Những khảo cứu, kiến nghị và đề xuất của ông đều hướng đến mục tiêu ổn định đời sống Nhân dân, khai thác hợp lý tiềm năng của đất nước và tăng cường sức mạnh quốc gia.

Lê Quý Đôn luôn đề cao trách nhiệm của người làm quan. Theo ông, người làm quan không thể chỉ giải quyết công việc trong triều đình mà phải trực tiếp quan tâm, chăm lo đời sống của Nhân dân, đem hết tâm lực để thực hiện chức trách được giao. Tinh thần “dĩ công vi thượng”, lấy lợi ích quốc gia và Nhân dân làm mục tiêu phụng sự, là giá trị có ý nghĩa sâu sắc đối với việc xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên hiện nay.

Chính vì tầm vóc vĩ đại ấy, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) đã chính thức thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Đây không chỉ là sự ghi nhận xứng đáng của Đảng, Nhà nước ta mà còn là sự tôn vinh cao quý của toàn thể cộng đồng quốc tế đối với những đóng góp xuất sắc của ông cho nền văn hóa, khoa học nhân loại. Sự kiện này là niềm tự hào, niềm kiêu hãnh to lớn của đất nước Việt Nam nói chung và của người dân vùng đất văn hiến Hưng Yên nói riêng

Giá trị di sản mà Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn để lại cho chúng ta ngày hôm nay không chỉ nằm ở những trang sách, những tư liệu cổ, mà cốt lõi hơn cả là tinh thần yêu nước nồng nàn, lòng thương dân sâu sắc, tinh thần hiếu học, trọng thực học và trọng nhân tài. Ông là người đã đúc kết và khẳng định mạnh mẽ tư tưởng: coi tri thức là động lực cốt lõi để phát triển quốc gia. Phương pháp nghiên cứu khoa học nghiêm túc, tư duy hệ thống mạch lạc, cùng với một tinh thần không ngừng học hỏi, khát vọng mở mang tri thức để hiểu biết về thế giới của ông chính là ngọn đuốc soi đường cho thế hệ chúng ta hôm nay.

                                                               Hồng Thắm TH