Nước ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa hè nóng ẩm nhiệt độ ngoài trời có thể lên đến trên 40oC và độ ẩm tới trên 90%, gây ra cảm giác oi bức, khó chịu. Nắng nóng và độ ẩm cao là những yếu tố bất lợi, ảnh hưởng lớn đến sức khoẻ con người. Các chuyên gia dự báo thời tiết mùa hè ở nước ta năm nay sẽ có nhiều đợt nắng nóng trên 40oC, đồng thời có mưa nhiều hơn.

* Cơ chế gây say nắng, say nóng:

Bình thường cơ thể người luôn tự làm mát nhờ quá trình thường xuyên thải nhiệt ra môi trường xung quanh để cân bằng với quá trình sinh nhiệt bên trong. Vì vậy nhiệt độ cơ thể người (thân nhiệt) luôn được giữ ổn định ở 37oC, bất kể nhiệt độ môi trường cao hay thấp. Thân nhiệt thấp hơn hoặc cao hơn mức này đều là biểu hiện bệnh lý. Có 3 yếu tố môi trường ảnh hưởng đến quá trình thải nhiệt của cơ thể, đó là: nhiệt độ, độ ẩm và sự lưu thông không khí.

Khi quá trình sinh nhiệt bên trong tăng lên (do lao động, luyện tập thể thao…) hoặc quá trình thải nhiệt ra ngoài môi trường bị cản trở (trời nắng nóng tăng lên, độ ẩm không khí tăng lên, trời đứng gió lưu thông không khí kém…) cơ thể sẽ phản ứng làm tăng thải nhiệt bằng cách giãn nở mạch máu dưới da (làm da hồng nóng, mặt đỏ), tăng tiết mồ hôi và thở nhanh.

Tuy nhiên, khi yếu tố môi trường quá bất lợi (không khí quá nóng, quá ẩm và rất kém lưu thông), vượt khả năng của các phản ứng tăng thải nhiệt nói trên thì thân nhiệt bắt đầu tăng lên (vượt trên 37oC), cơ thể con người rơi vào tình trạng say nắng, say nóng. Trong cơ chế chung này ta cần lưu ý một số điểm đăc biệt như sau:

- Phản ứng tăng thải nhiệt làm mất đi một lượng nước lớn hơn bình thường và một phần muối khoáng của cơ thể qua mồ hôi, hơi thở. Trường hợp nặng sẽ gây rối loạn nước - điện giải.

- Nắng nóng ngoài tác dụng làm tăng nhiệt độ thì các tia bức xạ của nó còn có thể gây rối loạn hệ thần kinh, gây các triệu chứng say nắng, đặc biệt dễ xảy ra khi để nắng gắt buổi trưa chiếu trực tiếp vào vùng đầu và gáy. Nắng gắt còn hay làm sạm da, bỏng da ở những vùng không được che phủ.

- Người lao động, luyện tập trong môi trường nắng nóng dễ bị say nóng, say nắng hơn do sự tăng sinh nhiệt bên trong kết hợp với môi trường bên ngoài bất lợi cho quá trình thải nhiệt.

- Người già, phụ nữ và trẻ em dễ bị say nóng, say nắng hơn do phản ứng tăng thải nhiệt kém, sức chịu đựng của hệ thần kinh với bức xạ mặt trời yếu.

* Triệu chứng say nắng, say nóng:

- Trường hợp nhẹ: mệt xỉu muốn ngất, khó thở, thở dốc, nhiều mồ hôi hoặc da khô nóng, mặt đỏ, sốt nóng, mạch máu ở cổ và thái dương đập mạnh, cử động chậm chạp, thiếu chính xác.

- Trường hợp nặng: có thêm các triệu chứng nặng như: sốt cao trên 39oC, đau đầu dữ dội, tim đập nhanh, đau bụng, nôn mửa, chuột rút, co giật, bất tỉnh hoặc mê man thậm chí ngừng thở.

* Xử trí say nắng, say nóng:

Là một trường hợp cấp cứu, cần xử trí kịp thời.

- Đưa ngay người bệnh vào nơi râm mát, thoáng gió. Nới lỏng quần áo và quạt nhẹ. Dùng khăn bông nhúng nước vắt ráo lau khắp người. Chườm khăn lạnh ở trán và nách.

- Bấm ngay các huyệt Nhân trung (phần ngấn rãnh môi trên, thẳng từ mũi xuống), Thập tuyên (đầu các ngón tay), giật tóc mai để hồi tỉnh.

- Cho uống một trong các bài thuốc sau:

+ Bài 1: Lá tre - lá sắn dây tươi mỗi thứ 1 nắm, giã nát, vắt lấy nước cho uống.

+ Bài 2: Quả bí xanh lấy chừng 150g ép lấy nước cho uống.

+ Bài 3: Bột sắn dây sống lấy chừng 20 - 40g hoà với chút đường và nước đun sôi để nguội cho uống.

+ Bài 4: Cây mía tươi dùng chừng 2 đoạn ép lấy nước cho uống.

- Những trường hợp nặng: Sau khi xử trí sơ cứu cần chuyển ngay người bệnh tới bệnh viện để bù nước - điện giải, chống truỵ tim mạch và các rối loạn thần kinh.

* Phòng ngừa say nắng, say nóng:

- Bố trí nơi ở râm mát, thoáng gió và khô ráo, sạch sẽ. Mặc quần áo thoáng rộng với chất vải dễ thấm mồ hôi. Ở ngoài trời nắng phải đội mũ nón. Tắm rửa, vệ sinh da dẻ thường xuyên.

- Nơi làm việc cũng cần râm mát, khô ráo và thoáng gió. Tránh lao động, luyện tập, đi lại ngoài nắng gắt giữa trưa.

- Uống đủ nước. Nên dùng các loại đồ uống giải nhiệt truyền thống có tác dụng tốt như: Nước chè tươi, nước chanh tươi, rau má tươi, bột sắn sống, xi rô mơ, xi rô quả dâu chín, nước cháo gạo, đậu xanh, đậu đen...

- Dùng “Bài thuốc giải nhiệt - phòng chống nắng nóng”: Lá tre tươi - Lá sen tươi - Lá hương nhu tươi - Củ sắn dây - Sâm đại hành - Mạch môn - Thổ phục linh. Mỗi thứ một nắm, nấu lấy nước uống trong ngày. Uống trong suốt mùa nắng nóng.

                                                         BSCKII Trương Văn Lợi - Giám đốc Bệnh viện YHCT